भारतीय माध्यमं उतावीळ की बेजबाबदार?

आजच्या भारतात टीव्ही मीडिया म्हणजे फक्त बातम्यांचा स्रोत राहिलेला नाही, तर तो एक प्रकारचा नाट्यमय तमाशा बनला आहे. “ब्रेकिंग न्यूज” या शब्दाचा अर्थच बदलला आहे. एखाद्या घटनेची पुष्टी न होता ती बातमी धडधडीत दाखवली जाते, त्यावर वादविवाद सुरू होतात आणि शेवटी ती खोटी ठरते. पण तोपर्यंत चॅनेलला जे हवे होते — TRP — ते मिळून गेलेले असते. हीच आजच्या भारतीय टीव्ही माध्यमांची कटू पण खरी स्थिती आहे.

मीडियाची बदललेली भूमिका

पूर्वी टीव्ही बातम्या म्हणजे तथ्य, तटस्थता आणि माहितीचा विश्वसनीय स्रोत मानला जायचा. पण आता ती भूमिका मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे. आज माध्यमे लोकांना माहिती देण्यापेक्षा प्रतिक्रिया घडवून आणण्यावर अधिक भर देतात.
दरम्यान, सोशल मीडियाच्या वेगवान युगात “पहिले कोण दाखवते” ही शर्यत एवढी तीव्र झाली आहे की कोण बरोबर दाखवतो हे दुय्यम ठरले आहे.

उतावीळपणाचे उदाहरणे

(अ) युद्ध आणि राजकारण

पाकिस्तानने भारतावर हल्ला केला की काही चॅनेल्स दुसऱ्या दिवशी सांगतात – “भारतीय सैन्याने कराची, लाहोर, इस्लामाबादवर कब्जा केला!”
हे ऐकून सामान्य नागरिक खुश होतात, पण सैन्यदलांनी मात्र अशी कोणतीही अधिकृत माहिती दिलेली नसते. नंतर कळते – ती बातमी चुकीची होती. पण तोपर्यंत त्या “ब्रेकिंग न्यूज” ने TRP मध्ये झेप घेतलेली असते.

(ब) राजकीय आघाड्या

एखाद्या पक्षाचे नेते एकमेकांना दोनदा भेटले की काही न्यूज अँकर्स “युती फायनल झाली!” असं सांगतात. नंतर समजतं – ती फक्त सौजन्यभेट होती.
अशा बातम्यांमुळे जनतेत चुकीचा समज तयार होतो आणि राजकीय वातावरणात अनावश्यक तणाव निर्माण होतो.

(क) सेलिब्रिटींच्या बातम्या

अभिनेता धर्मेंद्र रुग्णालयात दाखल झाले तर काही वाहिन्यांनी “धर्मेंद्र यांचे निधन!” अशा हेडलाईन्स दाखवल्या. काही तासांनी त्यांनी स्वतः ट्विट करून सांगितले की ते व्यवस्थित आहेत.
हीच ती बेजबाबदार पत्रकारिता जी विश्वास नष्ट करते.

TRP – या सर्व गोंधळाचे मूळ कारण

टीव्ही चॅनेल्ससाठी TRP म्हणजे अस्तित्व. ज्या चॅनेलचा TRP जास्त, त्याला जाहिराती मिळतात, आणि त्यातूनच उत्पन्न येते.
म्हणून “प्रेक्षकांना काय आवडेल” हे पाहूनच न्यूज सादर केली जाते. गंभीर, शांत, तपशीलवार बातम्या प्रेक्षकांना कमी पाहायला मिळतात, कारण त्या कमी “ड्रामॅटिक” असतात. परिणामी, ओरडणारे अँकर्स, डिबेटमधले ६–७ स्पीकर ओरडताना दिसतात — हीच नवी “न्यूज कल्चर” झाली आहे.

सत्यतपास आणि संपादन हरवलेले मूल्य

पूर्वी पत्रकारितेचे तीन मुख्य आधार होते – सत्यता, तटस्थता आणि तपास.
आज बहुतेक चॅनेल्सकडे ना वेळ असतो, ना इच्छाशक्ती. “सर्वात आधी दाखवायचं” या स्पर्धेमध्ये अनेकदा सत्यतपास केला जात नाही.
“सोशल मीडियावर व्हायरल झालं म्हणजे खरं” असा गैरसमज करून बातम्या तयार केल्या जातात. त्यामुळे “मीडियाने सांगितलं म्हणजे खरं” हा जुना विश्वास आता तुटला आहे.

राजकीय व व्यावसायिक प्रभाव

भारतातील काही प्रमुख मीडिया समूहांवर थेट किंवा अप्रत्यक्ष राजकीय व कॉर्पोरेट दबाव असतो.
त्यामुळे काही चॅनेल्स सरकारसमर्थक, तर काही विरोधी म्हणून ओळखले जातात.
पत्रकारिता म्हणजे सत्तेच्या विरोधात प्रश्न विचारणे, पण आता बरेच मीडिया घराणे सत्तेचे प्रवक्ते म्हणून वागतात.
ही गोष्ट लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे, कारण जेव्हा मीडिया मोकळेपणाने प्रश्न विचारत नाही, तेव्हा सत्तेची जबाबदारीही कमी होते.

प्रिंट मीडिया तुलनेने का विश्वासार्ह आहे?

प्रिंट मीडियात (वृत्तपत्रे, मासिके) बातमी प्रकाशित होण्याआधी ती अनेक टप्प्यांतून जाते — रिपोर्टिंग, संपादन, सत्यतपास, आणि शेवटी प्रकाशन.
म्हणूनच प्रिंटमध्ये उशिरा बातमी येते, पण ती तुलनेने अधिक अचूक असते.
तर टीव्ही मीडियात लाईव्ह न्यूज देण्याच्या घाईत तपासाचा टप्पा जवळजवळ गहाळ होतो.
म्हणूनच आजही लोक म्हणतात – “टीव्हीवर पाहिलं म्हणजे खरं नाही, पण पेपरात आलं म्हणजे खरं!”

या उतावीळपणाचे दुष्परिणाम

जनतेचा विश्वास कमी होतो – खोटी किंवा अर्धसत्य बातम्या आल्यानंतर लोक मीडियावर संशय घेतात.

देशाची प्रतिमा मलिन होते – युद्ध किंवा संवेदनशील विषयांवर चुकीच्या बातम्या आंतरराष्ट्रीय पातळीवर भारताची विश्वासार्हता कमी करतात.

भय आणि तणाव वाढतो – अफवा, सनसनाटी हेडलाईन्स आणि भावनात्मक शब्दांमुळे समाजात अस्वस्थता निर्माण होते.

खरी पत्रकारिता मागे पडते – तपास, विश्लेषण, सामाजिक प्रश्न यावर लक्ष कमी होते, आणि फक्त TRP साठी विषय ठरवले जातात.

सुधारणा करण्याचे मार्ग

(१) सत्यतपास आणि जबाबदारी

बातमी प्रसिद्ध करण्याआधी दोन स्वतंत्र स्रोतांकडून पुष्टी करणे अनिवार्य करावे.
‘Fact-checking desk’ प्रत्येक चॅनेलने कायमस्वरूपी ठेवणे आवश्यक आहे.

(२) नैतिक पत्रकारिता

“ब्रेकिंग न्यूज” पेक्षा “Responsible Journalism” या संकल्पनेचा प्रसार करावा.
पत्रकारांना नैतिक शिक्षण आणि प्रशिक्षण देणे आवश्यक आहे.

(३) जनतेचा सहभाग

प्रेक्षकांनीही जबाबदार व्हावे — अफवांवर विश्वास ठेवू नये, सत्यता पडताळावी, आणि चुकीच्या बातम्यांना विरोध करावा.

(४) स्वतंत्र नियामक संस्था

टीव्ही मीडियासाठी स्वतंत्र नियामक संस्था (News Broadcasting Standards Authority सारखी) अधिक सक्षम केली पाहिजे, जी चुकीच्या बातम्यांवर तातडीने कारवाई करेल.

(५) संशोधन व डेटा-जर्नलिझम

संशोधनाधारित, डेटा-आधारित पत्रकारिता प्रोत्साहित केली पाहिजे. त्यामुळे भावनिक भाषणांपेक्षा तथ्यांना महत्त्व मिळेल.

सकारात्मक उदाहरणे

काही टीव्ही चॅनेल्स अजूनही शांत, तथ्याधारित आणि प्रामाणिक बातम्या देतात.
उदा. – आपत्ती, आरोग्य, शिक्षण किंवा नागरिकांच्या अधिकारांवरील स्पेशल रिपोर्ट्स आजही तयार केले जातात.
यावरून सिद्ध होते की सेंसेशनलिझम ही अपरिहार्यता नाही, तर एक चुकीची निवड आहे.

भारताचा टीव्ही मीडिया सध्या एका टोकावर उभा आहे — एका बाजूला जनतेचा विश्वास, आणि दुसऱ्या बाजूला TRP.
माध्यमांनी जर आपली खरी भूमिका — “सत्य, तटस्थता आणि लोकहित” — पुन्हा स्वीकारली, तर ते लोकशाहीचे चौथे स्तंभ म्हणून पुन्हा आदरास पात्र ठरतील.

मात्र जर त्यांनी TRP च्या हव्यासात जबाबदारी विसरली, तर ते स्वतःच आपल्या पतनाचे कारण बनतील.
भारतासारख्या मोठ्या आणि विविधतेने भरलेल्या देशात मीडियाची भूमिका केवळ माहिती देण्याची नसून सत्याचे रक्षण करण्याची आहे — आणि ही जबाबदारी ओळखूनच सुधारणा घडेल ही अपेक्षा आहे.

अनिरुद्ध राम निमखेडकर
९९७०८३५७२४